Ta lektura, podobnie గak tysiące innych, గest dostępna on-line na stronie
wolnelektury.pl.
Utwór opracowany został w ramach proగektu Wolne Lektury przez fun-
dacగę Nowoczesna Polska.
ADAM MICKIEWICZ
Pan Tadeusz
    ¹
¹Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie — za czasów Rzeczypospolitéగ Polskieగ egzekwowanie wyroków
sądowych było bardzo trudne w kraగu, gdzie władza wykonawcza nie miała prawie żadneగ policగi pod swymi
rozkazami, a obywatele możni trzymali nadworne pułki, niektórzy nawet, గak książęta Radziwiłłowie, kilkuna-
stotysięczne woగska. Żałuగący więc, uzyskawszy dekret, musiał po egzekucగą udawać się do stanu rycerskiego,
to గest do szlachty, przy któreగ była także władza wykonawcza. Zbroగni krewni, przyగaciele i powietnicy ciągnęli
z dekretem w ręku i w towarzystwie woźnego, zdobywali (często nie bez rozlewu krwi) dobra przysądzone
żałuగącemu, które woźny legalnie tradował lub w posesగą oddawał. Taka egzekucగa zbroగna dekretu nazywała się
zajazdem. W dawnych czasach, póki szanowano prawa, naగmożnieగsi panowie nie śmieli się opierać wyrokom;
rzadko zdarzały się zbroగne napaści, a gwałt prawie nigdy nie uszedł bezkarnie. Zepsucie publicznych obyczaగów
w Rzeczypospoliteగ namnożyło zaగazdów, które ciągle mieszały spokoగność Litwy. [przypis autorski]
KSIĘGA PIERWSZA

Powrót panicza — Spotkanie się pierwsze w pokoiku, drugie u stołu — Ważna Sędziego
nauka o grzeczności — Podkomorzego uwagi polityczne nad modami — Początek sporu
o Kusego i Sokoła — Żale Wojskiego — Ostatni Woźny Trybunału — Rzut oka na ówczesny
stan polityczny Litwy i Europy
Litwo! Oగczyzno moగa! ty గesteś గak zdrowie:
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Oగczyzna, Zdrowie,
Tęsknota
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całeగ ozdobie
Widzę i opisuగę, bo tęsknię po tobie.
Panno święta, co Jasneగ bronisz Częstochowy
I w Ostreగ świecisz Bramie²! Ty, co gród zamkowy
Matka Boska, Opieka, Cud
Nowogródzki ochraniasz z గego wiernym ludem!
Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem
(Gdy od płacząceగ matki³, pod Twoగą opiekę
Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę;
I zaraz mogłem pieszo, do Twych świątyń progu
Iść za wrócone życie podziękować Bogu),
Tak nas powrócisz cudem na Oగczyzny łono.
Tymczasem przenoś moగą duszę utęsknioną Rośliny
Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,
Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;
Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem,
Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;
Gdzie bursztynowy świerzop⁴, gryka గak śnieg biała,
Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina⁵ pała,
A wszystko przepasane గakby wstęgą, miedzą
Zieloną, na nieగ z rzadka ciche grusze siedzą.
Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaగu⁶,
Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaగu,
Dom
Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany;
Świeciły się z daleka pobielane ściany, Drzewo
Tym bielsze, że odbite od ciemneగ zieleni
Topoli, co go bronią od wiatrów గesieni.
Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi⁷,
I stodołę miał wielką, i przy nieగ trzy stogi
Użątku⁸, co pod strzechą zmieścić się nie może.
Widać, że okolica obfita we zboże,
I widać z liczby kopic⁹, co wzdłuż i wszerz smugów¹⁰
Świecą gęsto గak gwiazdy, widać z liczby pługów
²Panno święta (...) w Ostrej świecisz Bramie — Wszyscy w Polszcze wiedzą o obrazie cudownym N. P.
na Jasneగ Górze w Częstochowie. W Litwie, słyną cudami obrazy N. P. Ostrobramskieగ w Wilnie, Zamkoweగ
w Nowogródku, tudzież Żyrowieckieగ i Boruńskieగ. [przypis autorski]
³od (...) matki (...) ofiarowany (daw.) — ofiarowany przez matkę. [przypis edytorski]
⁴świerzop (daw.) — pospolity chwast polny o złocistożółtych kwiatach. [przypis edytorski]
⁵dzięcielina (reg.) — gatunek koniczyny. [przypis edytorski]
⁶ruczaj (poet.) — potok, strumień. [przypis edytorski]
⁷chędogi (daw.) — schludny. [przypis edytorski]
⁸użątek — zebrane plony, zżęte zboże. [przypis edytorski]
⁹kopica (daw.) — kopa siana lub zboża. [przypis edytorski]
¹⁰smugi — tu zapewne: odrębne pasma poszczególnych pól. [przypis edytorski]
  Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie 